Dyrektywa (UE) 2024/1785, określana potocznie jako IED 2.0, istotnie zmienia funkcjonowanie działalności objętych dyrektywą IED. Nowe przepisy rozszerzają zakres regulacji, wzmacniają rolę systemu zarządzania środowiskowego (EMS – Environmental Management System), a także wprowadzają plan transformacji jako element dojścia do neutralności klimatycznej do 2050 roku. Dla operatorów instalacji oznacza to nie tylko nowe obowiązki formalne, ale również konieczność lepszego powiązania wymagań środowiskowych z pozwoleniem zintegrowanym i podejściem BAT (Best Available Techniques).
- Czym jest IED 2.0 i co zmienia?
- Kogo dotyczą nowe obowiązki?
- Najważniejsze daty dla przedsiębiorców
- Etap 1: obowiązkowy EMS i audytowanie systemu
- Etap 2: włączanie wymagań BAT do EMS i pozwoleń
- BAT – czym jest i jak działa w praktyce?
- Jakie kategorie działalności obejmuje IED 2.0?
- Instalacje istniejące, „prawie nowe” i nowe – różne ścieżki dostosowania
- Odstępstwa od BAT
- Plan transformacji – nowy obowiązek w IED 2.0
- Co warto zrobić już teraz?
Czym jest IED 2.0 i co zmienia?
Dyrektywa (UE) 2024/1785 zmienia dyrektywę 2010/75/UE w sprawie emisji przemysłowych oraz dyrektywę 1999/31/WE dotyczącą składowania odpadów. Jej celem jest zmniejszenie oddziaływania zanieczyszczeń na zdrowie ludzi i środowisko poprzez redukcję szkodliwych emisji przemysłowych oraz emisji związanych z intensywną hodowlą zwierząt na terenie całej UE.
W praktyce IED 2.0 wprowadza kluczowe zmiany:
- zaostrzenie regulacji w zakresie ograniczania emisji poprzez ustanowienie surowszych limitów emisji oraz bardziej restrykcyjnych zasad przyznawania odstępstw,
- rozszerza zakres dyrektywy na nowe rodzaje działalności mając na celu redukcję nieuregulowanych emisji (wydobycie metali, produkcja baterii, składowiska odpadów oraz intensywniejsza hodowla trzody chlewnej i drobiu),
- wprowadza obowiązek posiadania systemu zarządzania środowiskowego (EMS) dla instalacji objętych reżimem IED,
- nakłada obowiązek przygotowania planu transformacji obejmującego rodzaje działalności wymienione w pkt 1, 2, 3, 4, 6.1a i 6.1b załącznika I dyrektywy, w celu wsparcia przejścia do gospodarki neutralnej klimatycznie do 2050 roku,
- wspieranie innowacyjności i transformacji poprzez wdrażanie najefektywniejszych metod redukcji emisji,
- udoskonalenie procedury wydawania pozwoleń dzięki nowemu rozporządzeniu dotyczącemu portalu emisji przemysłowych, które poprawi dostęp do danych środowiskowych,
- zapewnienie nowych, bardziej efektywnych narzędzi wspierających gospodarkę o obiegu zamkniętym i racjonalne wykorzystanie zasobów, a także redukcję stosowania niebezpiecznych substancji chemicznych.
Kogo dotyczą nowe obowiązki?
IED 2.0 nie obejmuje wszystkich przedsiębiorstw przemysłowych. Dyrektywa dotyczy wyłącznie tych rodzajów działalności, które mieszczą się w kategoriach i progach określonych w załączniku I do dyrektywy. To właśnie ten załącznik decyduje, czy dana działalność podlega obowiązkowi uzyskania pozwolenia zintegrowanego, a następnie obowiązkom związanym z EMS, BAT i planem transformacji.
W polskich realiach zakres ten jest odzwierciedlony m.in. w przepisach wykonawczych do Prawa ochrony środowiska, które wskazują rodzaje instalacji mogących powodować znaczne zanieczyszczenie środowiska jako całości.
Najważniejsze daty dla przedsiębiorców
Dyrektywa (UE) 2024/1785 weszła w życie 4 sierpnia 2024 r., natomiast Państwa członkowskie mają obowiązek wdrożyć dyrektywę 2024/1785 do prawa krajowego do 1 lipca 2026 roku. Co do zasady od tej daty mają być również stosowane nowe przepisy, przy czym dla operatorów instalacji przewidziano mechanizm stopniowego dostosowania.
Najważniejsze terminy to:
- 1 lipca 2026 r. – termin implementacji dyrektywy do prawa krajowego,
- 1 lipca 2027 r. – termin wdrożenia EMS i przeprowadzenia pierwszego audytu,
- 1 września 2036 r. – graniczna data pełnego wdrożenia wymagań BAT do EMS i pozwoleń, jeśli wcześniej nie nastąpi aktualizacja pozwolenia albo publikacja nowych konkluzji BAT uruchamiająca obowiązki szybciej.
Etap 1: obowiązkowy EMS i audytowanie systemu
Pierwszy etap dostosowania koncentruje się na wdrożeniu i funkcjonowaniu systemu zarządzania środowiskowego (EMS).
Do 1 lipca 2027 roku operator instalacji objętej IED 2.0 powinien:
- posiadać wdrożony EMS,
- przeprowadzić pierwszy audyt EMS,
- następnie poddawać system audytowi co najmniej raz na 3 lata.
Audyt ma być wykonywany przez:
- akredytowaną jednostkę oceniającą zgodność zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 765/2008, albo
- weryfikatora środowiskowego EMAS zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 1221/2009.
Oczekuje się, iż szczegółowe wymagania co do kompetencji podmiotów audytujących (np. zakresów akredytacji) zostaną doprecyzowane w przepisach wdrażających dyrektywę w prawie krajowym.
Warto podkreślić, że na etapie pierwszego audytu nie chodzi jeszcze o pełną weryfikację zgodności z BAT. W tym momencie dyrektywa wymaga, aby system działał i był wdrożony, ale nie musi jeszcze obejmować wszystkich szczegółowych elementów BAT, które dopiero później będą stopniowo integrowane z EMS i warunkami pozwolenia.
Etap 2: włączanie wymagań BAT do EMS i pozwoleń
Drugi etap ma bardziej regulacyjny charakter. Polega na tym, że EMS ma zostać rozszerzony o elementy bezpośrednio wynikające z konkluzji BAT, a odpowiednie wymagania mają zostać przeniesione do warunków pozwolenia zintegrowanego.
Dla instalacji objętych załącznikiem I pełne wymagania BAT-owe zaczną obowiązywać:
- przy aktualizacji pozwolenia,
- albo w ciągu 4 lat od publikacji nowych konkluzji BAT,
- albo najpóźniej do 1 września 2036 r.,
w zależności od tego, które z tych zdarzeń nastąpi wcześniej.
Na tym etapie EMS powinien już obejmować m.in.:
- cele środowiskowe ukierunkowane na ciągłą poprawę efektywności środowiskowej oraz bezpieczeństwa instalacji, w tym działania w zakresie zapobiegania powstawaniu odpadów, optymalizacji wykorzystania zasobów i energii, ponownego wykorzystania wody oraz ograniczania stosowania i emisji substancji niebezpiecznych,
- wskaźniki efektywności w odniesieniu do znaczących aspektów środowiskowych z uwzględnieniem poziomów referencyjnych określonych w odpowiednich konkluzjach BAT,
- wyniki audytu energetycznego lub funkcjonującego systemu zarządzania energią ISO 50001 (jeżeli dotyczy), wraz z działaniami służącymi wdrożeniu wynikających z nich zaleceń,
- wykaz substancji niebezpiecznych stosowanych, obecnych lub emitowanych w instalacji wraz z oceną ich wpływu na zdrowie ludzi i środowisko oraz analizą możliwości ich zastąpienia lub ograniczenia ich stosowania,
- środki służące osiąganiu celów środowiskowych oraz zapobieganiu zagrożeniom dla zdrowia ludzi i środowiska, w tym w razie potrzeby działania zapobiegawcze i naprawcze,
- plan transformacji określający kierunki dostosowania instalacji do wymogów środowiskowych w dłuższej perspektywie.
Te elementy stają się następnie częścią warunków pozwolenia zintegrowanego.
BAT – czym jest i jak działa w praktyce?
BAT, czyli Najlepsze Dostępne Techniki (Best Available Techniques), to najbardziej efektywne i technicznie dostępne rozwiązania stosowane w danym sektorze, które pozwalają osiągnąć wysoki poziom ochrony środowiska jako całości, przy uwzględnieniu racjonalności technicznej i ekonomicznej.
W praktyce oznacza to, że sam fakt zakwalifikowania instalacji do załącznika I nie przesądza jeszcze o wszystkich konkretnych warunkach jej funkcjonowania. Te są doprecyzowywane przez:
- konkluzje BAT,
- decyzje administracyjne,
- warunki wskazane w pozwoleniu zintegrowanym.
To właśnie organ wydający pozwolenie przekłada wymagania wynikające z BAT na konkretne obowiązki operatora, np. dotyczące poziomów emisji, monitoringu czy parametrów eksploatacji.
Jakie kategorie działalności obejmuje IED 2.0?
IED 2.0 nie obejmuje wszystkich zakładów, lecz dotyczy ściśle określonych rodzajów działalności. Zakres ten wyznacza przede wszystkim załącznik I do dyrektywy, który wymienia kategorie działalności oraz wartości progowe (np. moc, wydajność, zdolność produkcyjną) decydujące o tym, czy dana instalacja podlega reżimowi, a tym samym, co do zasady, wymaga uzyskania pozwolenia zintegrowanego.
Pozwolenia zintegrowanego wymaga prowadzenie instalacji, której funkcjonowanie, ze względu na rodzaj i skalę prowadzonej w niej działalności, może powodować znaczne zanieczyszczenie poszczególnych elementów przyrodniczych albo środowiska jako całości, z wyłączeniem instalacji lub ich części stosowanych wyłącznie do badania, rozwoju lub testowania nowych produktów lub procesów technologicznych.
IED 2.0 dotyczy instalacji z branż, które od lat są objęte systemem pozwoleń zintegrowanych, ale również niektórych nowych sektorów.
Do typowych obszarów objętych regulacją należą m.in.:
- przemysł energetyczny (rafinacja ropy naftowej i gazu),
- przemysł mineralny (produkcja cementu, wapna i tlenku magnezu, wytwarzanie szkła, łącznie z włóknem szklanym, z wydajnością przetopu przekraczającą 20 ton dziennie),
- produkcja i obróbka metali (topienie, łącznie ze stapianiem, metali nieżelaznych, łącznie z produktami z odzysku i eksploatacja odlewni metali nieżelaznych, powierzchniowa obróbka metalu lub materiałów z tworzyw sztucznych z wykorzystaniem procesów elektrolitycznych lub chemicznych, gdzie objętość zbiorników przekracza 30 m3),
- przemysł chemiczny (produkcja organicznych i nieorganicznych substancji chemicznych, w tym: tworzywa sztuczne (polimery, włókna syntetyczne i włókna na bazie celulozy) czy produkcja nawozów na bazie fosforu, azotu i potasu (nawozy proste lub złożone), produkcja środków ochrony roślin lub biocydów, produkcja produktów farmaceutycznych łącznie z produktami pośrednimi),
- gospodarka odpadami (unieszkodliwianie lub odzyskiwanie odpadów niebezpiecznych o wydajności przekraczającej 10 ton dziennie obejmujące co najmniej jeden z wymienionych rodzajów działalności),
- wybrane inne rodzaje działalności przemysłowej, np. produkcja papieru, tektury czy płyt drewnopochodnych.
Nowelizacja rozszerza ponadto zakres m.in. o wybrane instalacje związane z:
- produkcją baterii,
- wydobyciem i przetwarzaniem określonych rud (boksyt, chrom, kobalt, miedź, złoto, żelazo, ołów, lit, mangan, nikiel, pallad, platyna, cyna, wolfram i cynk) na skalę przemysłową,
- niektórymi dodatkowymi procesami w sektorze tekstylnym i w gospodarce produktami ubocznymi pochodzenia zwierzęcego.
Instalacje istniejące, „prawie nowe” i nowe – różne ścieżki dostosowania
Instalacje istniejące
Jeżeli instalacja z określonego rodzaju działalności, o których mowa w załączniku I, była objęta IED przed 4 sierpnia 2024 r. i posiadała pozwolenie wydane przed 1 lipca 2026 r., to pozostaje zgodna z dotychczasową wersją dyrektywy do czasu wejścia w drugi etap dostosowania. Dla takich instalacji:
- EMS i pierwszy audyt będą wymagane od 1 lipca 2027 r.,
- pełne obowiązki BAT będą wdrażane stopniowo, przy aktualizacji pozwolenia, do 4 lat od publikacji nowych konkluzji BAT albo najpóźniej do 1 września 2036 r.
Instalacje „prawie nowe”
Jeżeli kompletny wniosek o pozwolenie został złożony przed 1 lipca 2026 r., a sama instalacja zostanie uruchomiona do 1 lipca 2027 r., wówczas:
- EMS będzie wymagany od 1 lipca 2027 r.,
- pełne wymagania BAT będą wdrażane później, według zasad zbliżonych do instalacji istniejących.
Nowe instalacje
Jeżeli pierwsze pozwolenie dla instalacji zostanie wydane już po publikacji nowych konkluzji BAT, wówczas od początku zastosowanie znajdą pełne wymagania:
- EMS,
- wymagania BAT,
- obowiązki wpisane bezpośrednio do pozwolenia.
Dla takich instalacji dyrektywa nie przewiduje klasycznych okresów przejściowych.
Nowe sektory objęte IED 2.0
Dla sektorów, które wcześniej nie były objęte dyrektywą, ustawodawca przewidział okresy przejściowe. Oznacza to, że pełne wymagania EMS i BAT będą wprowadzane etapowo, a nie od razu w pełnym zakresie.
Odstępstwa od BAT
Jeżeli instalacja posiadała odstępstwo od BAT przed 1 lipca 2026 r., takie odstępstwo nie wygasa automatycznie, ale będzie wymagało ponownej oceny:
- po upływie 4 lat od 1 lipca 2026 r., albo
- przy najbliższej rewizji pozwolenia,
w zależności od tego, co nastąpi wcześniej.
Plan transformacji – nowy obowiązek w IED 2.0
Jedną z najważniejszych nowości jest plan transformacji, który ma stać się częścią systemu zarządzania środowiskowego. Jego zadaniem będzie pokazanie, w jaki sposób operator zamierza przekształcać instalację w latach 2030–2050, aby wspierać cel UE, jakim jest gospodarka neutralna klimatycznie do 2050 roku.
Szczegółowa zawartość planów transformacji ma zostać określona przez Komisję Europejską w akcie delegowanym do 30 czerwca 2026 r. Dyrektywa już dziś wskazuje jednak kierunek: plan ma opisywać drogę dojścia do bardziej efektywnej, niskoemisyjnej i cyrkularnej działalności.
Kogo dotyczy plan transformacji?
Dyrektywa przewiduje dwa tryby wdrożenia tego obowiązku.
Instalacje energochłonne – obowiązek do 30 czerwca 2030 r.
Szybszy termin dotyczy najbardziej energochłonnych działalności wskazanych w załączniku I, m.in. z obszaru:
- przemysłu energetycznego,
- produkcji i obróbki metali,
- przemysłu mineralnego,
- przemysłu chemicznego,
- gospodarki odpadami.
W tych przypadkach państwa członkowskie mają zapewnić, aby operatorzy najpóźniej do 30 czerwca 2030 r. włączyli orientacyjny plan transformacji do EMS.
Pozostałe instalacje z załącznika I
Dla pozostałych rodzajów działalności obowiązek planu transformacji pojawi się później, w ramach przeglądu warunków pozwolenia, po publikacji decyzji w sprawie konkluzji BAT opublikowanych po 1 stycznia 2030 r.
Dyrektywa dopuszcza również rozwiązania praktyczne:
- jeden plan może obejmować kilka instalacji tego samego operatora w jednym państwie,
- plan może odwoływać się do innych już istniejących dokumentów, o ile zawierają wymagane elementy.
Co warto zrobić już teraz?
Choć część obowiązków zacznie być stosowana etapowo, dla operatorów instalacji objętych IED 2.0 to dobry moment, aby rozpocząć przygotowania. W praktyce warto już teraz:
- sprawdzić, czy kategoria działalności mieści się w zakresie załącznika I po zmianach,
- ocenić status obecnego pozwolenia zintegrowanego,
- przeanalizować, czy w organizacji funkcjonuje już EMS, który można rozbudować,
- uwzględnić obowiązek regularnego audytowania EMS przez uprawniony podmiot,
- uporządkować dane środowiskowe i wskaźniki efektywności,
- przygotować się do przyszłego powiązania EMS z BAT i planem transformacji.
IED 2.0 nie jest wyłącznie kolejną nowelizacją przepisów środowiskowych. To zmiana podejścia do zarządzania instalacją przemysłową: od samego spełniania wymagań emisyjnych do bardziej zintegrowanego modelu obejmującego EMS, BAT, audytowanie, wskaźniki efektywności oraz planowanie transformacji do 2050 roku.
Dla przedsiębiorców kluczowe będą trzy daty: 1 lipca 2026 r., 1 lipca 2027 r. oraz 1 września 2036 r. To one wyznaczają ramy przygotowania organizacji do nowych obowiązków.
